fa تحلیل برنامه‌های عمران و توسعه ایران از منظر مؤلفه‌های برنامه‌ریزی اجتماعی پژوهشي Research بروز پیامدهای منفی ناشی از تأکید بر رشد اقتصادی در فرایند توسعه موجب شد تا از اواسط دهۀ 1970 میلادی، موضوع توسعۀ پایدار مورد توجه صاحب‌نظران و سیاست‌گذاران قرار گیرد. در این جهت مطرح‌شدن بحث‌ها و مضمون‌های «اجتماعی» بر شیوه، اهداف و گسترۀ برنامه‌ریزی تأثیر گذاشت و این مسئله با نوعی تحول پارادایمی در سیاست‌گزاری توسعه همراه شد. سابقۀ برنامه‌ریزی در ایران بیش از 60 سال است و در این مدت 11 برنامۀ ملی توسعه تدوین شده است. این برنامه‌ها مبتنی بر الگوها و نظریه‌هایی است که علاوه بر شرایط و زمینه‌های بیرونی، دیدگاه سیاست‌گذاران را نیز دربارۀ توسعه بازتاب می‌دهد. از‌این‌رو، بررسی و تحلیل این برنامه‌ها می‌تواند به شناخت روند نظری توسعه در ایران کمک کند. در مقالۀ حاضر تلاش شده است تا شیوه، اهداف و گسترۀ برنامه‌ریزی در ایران مورد بررسی و تفسیر قرار گیرد. اینکه چه مجموعه‌ای از کنشگران در تدوین برنامه نقش داشته‌اند، مؤلفه‌های محیطی تا چه اندازه بر محتوای برنامه‌ها تأثیر گذاشته‌اند و حوزه‌های اجتماعی نظیر آموزش، بهداشت و درمان، مسکن، رفاه و تأمین اجتماعی چه جایگاهی در برنامه‌های داشته‌اند. بدین‌منظور قوانین مربوط به برنامه‌های عمرانی قبل از انقلاب (برنامه‌های اول تا ششم) و برنامه‌های توسعۀ بعد از انقلاب (برنامه‌های اول تا پنجم) به روش تحلیل محتوای مضمونی و با استفاده از مدل بسط‌یافتۀ جعبه سیاه ایستن مورد بررسی قرار گرفته‌اند. بنابریافته‌ها، متغیرهای زمینه‌ای محیط سیاست‌گزاری، تأثیر اساسی بر متغیرهای ماهیتی و ساختاری دارند. همچنین، برنامه‌ریزی در ایران به ‌لحاظ روش و فرایند تدوین، اجتماعی نشده است و اهداف اجتماعی نیز یا به‌عنوان ابزار رشد اقتصادی و یا به‌عنوان ابزاری برای کاهش پیامدهای منفی ناشی از سیاست‌های مبتنی بر رشد اقتصادی مدنظر قرار داشته‌اند The occurrence of negative impacts of economic growth led the intellectuals and policy-makers to consider sustainable development in mid-1970s. Meanwhile, social issues and themes influenced the methods, goals and domain of planning in the midst of a paradigm shift in the area development policy-making. Iran enjoys a background of over 60 years in the area of development planning during which 11 plans were devised. These plans were based on the models and theories that reflect both the external conditions and backgrounds as well as the viewpoints of the policy-makers on the subject of development. Therefore, review and analysis of such plans may help to sketch the theoretical trend of development in Iran. This article tries to survey the methods, goals and domain of development planning in Iran. Who were the activists, taking roles in development planning? To what extent did the environmental factors affect the contents of the development plans? What was the share of social areas such as education, health, housing, welfare and social security in the plans? To answer these questions, the laws and regulations related to development plans before and after the Islamic Revolution of Iran (1988) were reviewed with thematic content analysis using extended Easten black box. According to the findings, background variables of policy-making environment critically affect essential and structural variables. The results indicate that planning in Iran are not socialized from the methods and formulation point of view meanwhile, social goals have not been considered as the tools of growth or as the tools to reduce negative impacts of economic growth-based policies. برنامه‌ریزی اجتماعی، برنامه‌های توسعه، سیاست‌گزاری اجتماعی، کنشگران سیاست‌گزاری، مؤلفه‌های محیطی Social Planning, Development Plans, Social Policy-making, Policy-making Activists, Environmental Factors 97 114 http://eprj.ir/browse.php?a_code=A-10-4-403&slc_lang=fa&sid=1 Reza omidi رضا امیدی rezaomidi79@gmail.com 10031947532846001750 10031947532846001750 Yes دانشگاه علامه طباطبایی